LE MOYEN AGE
dans ROCABERTI, Bibl. Max. Pontif., t. XIV, p. 324 b); SADOLET (De
christiana Ecclesia, dans A. MAI, Spicilegium Romanum, t. II, p. 118-119).
Cf. G. TAVARD, Holy Writ, p. 153 s. Et voir J. FR VON SCHULTE cité en
tête de cet Excursus.
20. Pro Eccl. libertate (P. L., 125, 1038 A); Ep, 19 à Louis III, c. 5
(126, 113 C), et cf. 126, 189 A, 190 C, 199 D, 232 A, etc.
21. Nombreux exemples dans E. RÖSSER, op. cit., p. 115-116 et
p. 117, n. 37. Encore sur la fin du XIIIe siècle, JEAN PECKHAM disait, des
leges: « plurimae videantur divinitus inspiratae » (cité par J. LECLERCQ,
Le Magistère du prédicateur, dans Archives d'Hist. doctr. littér. du
moyen âge, 15 (1946), p. 141).
22. Voir HUGUES DE SAINT-VICTOR cité supra, n. 4; supra, p. 153, les
textes de PIERRE LE CHANTRE et ROBERT DE COURÇON, libellés ainsi :
« Divina inspiratione fuit revelatum ecclesiae. » Chez S. Bonaventure,
inspiratio et revelatio seraient employés indistinctement: J. RATZINGER,
Die Geschichtstheologie d. hl. Bonaventura, Munich et Zurich, 1959,
p. 65.
23. Cela ressort d'un texte comme celui de RICHARD DE SAINT-
VICTOR, Benjamin major, III, 24 (P. L., 196, 133): «...ipso revelante,
veritas agnoscitur, ipso inspirante, bonitas amatur... ».
24. Un témoignage de la conscience de cette vérité: S. CYPRIEN,
Epist., 59, 5 (HARTEL, p. 672): « Nisi si ita est aliquis sacrilegae teme-
ritatis ac perditae mentis ut putet sine Dei iudicio fieri sacerdotem,
cum Dominus in euangelio suo (Mt, 10, 29) dicat: nonne duo passeres
asse ueneunt et neuter eorum cadit in terram sine patris uoluntate?
cum ille nec minima fieri sine uoluntate Dei dicat, existimat aliquis
summa et magna aut non sciente aut non permittente Deo in ecclesia
Dei fieri, et sacerdotes... erunt non de eius sententia ordinati? hoc est
fidem non habere qua uiuimus, hoc est Deo honorem non dare cuius
nutu et arbitrio regi et gubernari omnia scimus et credimus. >>
25. P. L., 17, 245. Cité, par exemple, par PIERRE LOMBARD (Coll. in
Ep. 1 ad Cor., c. 12; P. L., 191, 1650); HERVÉ DE BOURG-DIEU (In Epist. 1
ad Cor., c. 12; P. L., 181, 939 s.); PIERRE LE CHANTRE, PIERRE DE TAREN-
TAISE (Dilucidatio, éd. Anvers, 1617, 215 a); JEAN DE LA ROCHELLE, etc.
(cités par Z. ALSZEGHY, Nova creatura. La nozione della grazia nei com-
mentari medievali di S. Paolo, Rome, 1956, p. 196); par S. THOMAS,
In 2 Tm, c. 3, lect. 3; In Jn, c. 8, lect. 6; In 1 Co, c. 12, lect. I;I-IIae,
q. 108; q. 109, a. 1. Sur le Saint-Esprit, principe de toute connaissance
vraie, cf. aussi S. ISIDORE, Sent., I, 15, 4 (P. L., 83, 569); BEATUS,
In Apo, lib. I (éd. H. A. SANDERS, Rome, 1930, p. 44); WALAFRID
STRABON, De exordiis, pr. (P. L., 144, 919; M. G. H., Capp., II, p. 475);
le pape ZACHARIE, en 743 (JAFFÉ, 2270); le pape ZOSIME, cité par PROS-
PER, Contra Collatorem, 5 (P. L., 51, 228 A); ABELARD, Theologia (P. L.,
178, 1221 C), etc.
26. Il y en aurait d'autres : en particulier dans tout le domaine sacra-
mentaire! Expressions de ce sentiment: S. IRÉNÉE cité supra, ch. I,
sect. A, n. 40; TERTULLIEN, De virg. vel., I (P. L., 2, 889-890; ŒHLER,
p. 884) « Cum... Paracletum miserit Dominus, ut, quoniam humana
mediocritas omnia semel capere non poterat, paulatim dirigeretur et
ordinaretur et ad perfectum perduceretur disciplina ab illo vicario


181
